Tổng hợp: Các loại variance
Tổng hợp: Các loại variance
🎯 Learning Objectives
Học xong bạn sẽ làm được gì
- 1.Hệ thống hóa mọi loại variance của 1C theo một sơ đồ phân tách duy nhất: static budget → flexible budget → actual.
- 2.Phân biệt price/rate, quantity/efficiency, mix, yield, sales price, sales volume và các overhead variances.
- 3.Nhớ đúng dấu Favorable/Unfavorable và nhận dạng nhanh từ khóa trong đề.
🔭 Big Picture
Vì sao chủ đề này quan trọng
Variance analysis là một trong những chủ đề tính toán ra đề nhiều nhất của Part 1. Đề thường cho đủ dữ liệu cho nhiều variance cùng lúc và hỏi đúng một loại; nếu không nắm sơ đồ phân tách, bạn rất dễ tính nhầm sang variance bên cạnh.
Tổng hợp từ 1C Module 1 (Budgets and Variances, Sales Variances) và Module 2 (Standard Costing, DM/DL Variances, Overhead Variances, Service Companies).
📖 Bài giảng
Diễn giải bản chất — đọc kỹ phần này
Câu hỏi khung: variance này so sánh cái gì với cái gì?
Mọi variance đều là chênh lệch giữa hai con số. Hãy luôn hỏi: đang so sánh mức nào với mức nào, và giữ cố định yếu tố nào.
Tầng 1 — Static budget vs Actual (tổng variance)
- Static (master) budget: lập ở một mức sản lượng dự kiến.
- Tổng chênh lệch tách thành 2 phần:
- Sales volume variance = Flexible budget − Static budget: do bán nhiều/ít hơn dự kiến, đo bằng budgeted contribution margin/đơn vị.
- Flexible budget variance = Actual − Flexible budget: do giá bán, giá đầu vào và hiệu quả sử dụng khác chuẩn.
Tầng 2 — Tách flexible budget variance
- Sales price variance = (Giá bán thực tế − Giá bán dự toán) × Số lượng bán thực tế.
- Price/Rate variance (DM, DL): chênh giá × lượng thực tế.
- Quantity/Efficiency variance (DM, DL): chênh lượng × giá chuẩn.
Tầng 3 — Tách sâu hơn khi có nhiều đầu vào hoặc nhiều sản phẩm
- Mix variance + Yield variance = Quantity/Efficiency variance (khi các đầu vào thay thế được cho nhau).
- Sales mix variance + Sales quantity variance = Sales volume variance (khi bán nhiều sản phẩm).
Overhead
- Variable overhead: spending (chênh tỷ lệ thực tế so với chuẩn) và efficiency (chênh giờ thực tế so với giờ chuẩn, nhân tỷ lệ chuẩn).
- Fixed overhead: spending (budget) = thực tế − dự toán; production volume = dự toán − overhead áp dụng. Production volume variance chỉ phản ánh mức sử dụng công suất, không phải là chi tiêu nhiều hay ít.
Cách nhớ dấu Favorable / Unfavorable
- Chi phí: thực tế thấp hơn chuẩn → F; cao hơn → U.
- Doanh thu, contribution margin: thực tế cao hơn dự toán → F; thấp hơn → U.
- Production volume variance: overhead áp dụng ít hơn dự toán (sản xuất dưới mức mẫu số) → U.
- Mẹo: hỏi "chênh lệch này làm lợi nhuận tăng hay giảm so với kế hoạch?" — tăng là F, giảm là U.
Giống bạn dự tính đi chợ 10 suất ăn, mỗi suất 50 nghìn. Cuối tuần nấu 12 suất: phần chênh do nấu nhiều hơn là volume; phần chênh do rau tăng giá là price; phần chênh do dùng nhiều rau hơn công thức là quantity. Nếu thay thịt bò bằng thịt gà thì có thêm mix.
🧠 Core Concepts
Tóm tắt nhanh các khái niệm
1. Price/Rate variance
So sánh giá thực tế với giá chuẩn, giữ lượng ở mức thực tế.
- DM price có thể tính tại thời điểm mua (lượng mua) hoặc lúc sử dụng (lượng dùng).
- DL rate dùng giờ thực tế.
2. Quantity/Efficiency variance
So sánh lượng thực tế với lượng chuẩn cho sản lượng thực tế, nhân giá chuẩn.
- Khi có nhiều đầu vào thay thế được: tách thành mix + yield.
3. Sales variances
4. Overhead variances
VOH: spending + efficiency.
FOH: spending (budget) + production volume.
Production volume không có ý nghĩa kiểm soát chi tiêu, chỉ phản ánh mức dùng công suất.
📊 Summary Tables
So sánh nhanh các khái niệm
| Variance | Định nghĩa | Khi nào dùng | Công thức | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| DM price variance | Chênh giá mua nguyên vật liệu | Đánh giá bộ phận mua hàng | (AP − SP) × AQ | Giá thép tăng so với chuẩn |
| DM quantity (usage) variance | Chênh lượng nguyên vật liệu sử dụng | Đánh giá sản xuất | (AQ used − SQ allowed) × SP | Hao hụt nhiều hơn định mức |
| DL rate variance | Chênh đơn giá giờ công | Đánh giá chính sách lương, bố trí lao động | (AR − SR) × AH | Dùng thợ bậc cao cho việc đơn giản |
| DL efficiency variance | Chênh số giờ công | Đánh giá năng suất | (AH − SH) × SR | Máy hỏng làm công nhân chờ việc |
| Mix variance | Do tỷ lệ phối trộn đầu vào khác chuẩn | Nhiều đầu vào thay thế được | Σ (AQi − Total AQ × Std mix %i) × SP (i) | Tăng tỷ lệ nguyên liệu đắt trong công thức |
| Yield variance | Do tổng lượng đầu vào khác chuẩn cho sản lượng đạt được | Nhiều đầu vào thay thế được | (Total AQ − Total SQ) × Weighted average SP | Mẻ sản xuất cho ít thành phẩm hơn |
| Sales price variance | Chênh giá bán | Đánh giá chính sách giá | (Actual price − Budgeted price) × Actual units | Giảm giá để đẩy hàng |
| Sales volume variance | Chênh do lượng bán | So static với flexible budget | (Actual units − Budgeted units) × Budgeted CM per unit | Bán vượt kế hoạch |
| Sales mix / sales quantity | Tách sales volume khi bán nhiều sản phẩm | Nhiều dòng sản phẩm | Mix: theo chênh CM bình quân; Quantity: theo chênh tổng lượng | Bán nhiều sản phẩm biên lợi thấp hơn |
| VOH spending variance | Chênh chi tiêu VOH so với chuẩn theo giờ thực tế | Kiểm soát chi phí biến đổi | Actual VOH − (AH × SVR) | Giá điện tăng |
| VOH efficiency variance | Do giờ thực tế khác giờ chuẩn | Đi cùng DL/máy efficiency | (AH − SH) × SVR | Dùng nhiều giờ máy hơn chuẩn |
| FOH spending (budget) variance | Chênh FOH thực tế với dự toán | Kiểm soát chi phí cố định | Actual FOH − Budgeted FOH | Tiền thuê xưởng tăng |
| FOH production volume variance | Chênh FOH dự toán với FOH áp dụng | Phản ánh mức dùng công suất | Budgeted FOH − (SH × SFR) | Sản xuất dưới mức mẫu số |
| Từ khóa trong đề | Variance cần tính | Giữ cố định |
|---|---|---|
| purchase price, materials bought, purchasing manager | DM price variance (thường tại lúc mua) | Lượng mua thực tế |
| materials used, usage, waste, standard quantity allowed | DM quantity variance | Giá chuẩn |
| wage rate, higher-paid workers | DL rate variance | Giờ thực tế |
| labor hours, productivity, idle time | DL efficiency variance | Đơn giá chuẩn |
| substitutable inputs, blend, proportion of materials | Mix variance | Tổng lượng thực tế |
| output from inputs, batch yield, total input | Yield variance | Std mix và giá bình quân chuẩn |
| selling price, discount, actual units sold | Sales price variance | Lượng bán thực tế |
| static vs flexible budget, units sold differ from plan | Sales volume variance | CM chuẩn/đơn vị |
| several products, sales mix shifted | Sales mix variance | Tổng lượng bán thực tế |
| variable overhead rate, actual hours | VOH spending variance | Giờ thực tế |
| fixed overhead budget vs actual | FOH spending variance | — |
| denominator level, capacity, applied fixed overhead | FOH production volume variance | FOH dự toán |
⭐ Phải nhớ để đi thi
Highlight ý không được quên
- Tổng variance = Sales volume variance (static → flexible) + Flexible budget variance (flexible → actual).
- Price/rate variance nhân lượng thực tế; quantity/efficiency variance nhân giá chuẩn.
- Mix + Yield = Quantity/Efficiency variance khi đầu vào thay thế được.
- Sales mix + Sales quantity = Sales volume variance.
- Sales volume variance đo bằng CM chuẩn/đơn vị, không phải giá bán.
- FOH không có efficiency variance; FOH production volume chỉ phản ánh mức dùng công suất.
- Chi phí thực tế thấp hơn chuẩn là F; doanh thu thực tế cao hơn dự toán là F.
🔑 Key Terms
Thuật ngữ quan trọng nhất
🗺️ Visual Flow
Sơ đồ luồng dễ nhớ
🧮 Formula Box
Công thức chuẩn từ Formula Library
⚠️ Exam Traps — Bẫy CMA
Đáp án đánh lừa và lỗi hay nhầm
- ✗Tính DM quantity variance bằng lượng mua thay vì lượng sử dụng.Vì sao sai & đáp án đúng: Quantity variance luôn dùng lượng sử dụng so với lượng chuẩn cho sản lượng thực tế.
- ✗Dùng lượng chuẩn của ngân sách ban đầu thay vì lượng chuẩn cho sản lượng thực tế.Vì sao sai & đáp án đúng: Variance trong flexible budget luôn quy về sản lượng thực tế.
- ✗Tính sales volume variance bằng giá bán.Vì sao sai & đáp án đúng: Phải dùng budgeted contribution margin/đơn vị (hoặc gross margin nếu đề dùng absorption).
- ✗Kết luận production volume variance U là do lãng phí chi tiêu.Vì sao sai & đáp án đúng: Nó chỉ cho thấy sản xuất dưới mức mẫu số; chi tiêu được đo ở FOH spending variance.
- ✗Tìm FOH efficiency variance.Vì sao sai & đáp án đúng: Fixed overhead không thay đổi theo giờ nên không có efficiency variance.
- ✗Đảo dấu F/U với variance doanh thu.Vì sao sai & đáp án đúng: Với doanh thu, thực tế cao hơn dự toán là F — ngược với chi phí.
⭐ Memory Hacks
Mẹo + mnemonics dễ nhớ
- 💡 Giá × Thực — Lượng × ChuẩnPrice/rate variance nhân lượng THỰC tế; quantity/efficiency variance nhân giá CHUẨN.
- 💡 Lợi nhuận tăng = FHỏi chênh lệch làm lợi nhuận tăng hay giảm so với kế hoạch để chọn dấu.
📝 Related MCQ
Câu hỏi điển hình + giải thích
- Câu 1.Định mức là 2 kg nguyên vật liệu cho mỗi sản phẩm, giá chuẩn $5/kg. Trong kỳ công ty sản xuất 1,000 sản phẩm, mua 2,500 kg với giá $4.80/kg và sử dụng 2,200 kg. DM quantity variance là bao nhiêu?
- Câu 2.Chuẩn lao động là 0.5 giờ/sản phẩm, đơn giá chuẩn $20/giờ. Công ty sản xuất 1,000 sản phẩm, dùng 520 giờ thực tế với đơn giá $21/giờ. DL rate variance là bao nhiêu?
- Câu 3.Fixed overhead dự toán là $100,000 ở mức mẫu số 10,000 giờ chuẩn. Số giờ chuẩn cho sản lượng thực tế là 9,000 giờ; fixed overhead thực tế là $103,000. Production volume variance là bao nhiêu?
- Câu 4.Chênh lệch giữa lợi nhuận hoạt động của static budget và của flexible budget được giải thích bởi variance nào?
- Câu 5.Một công ty pha trộn hai loại nguyên liệu có thể thay thế cho nhau. Quantity (usage) variance tổng của nguyên vật liệu có thể tách thành những thành phần nào?
📝 Ghi chú của tôi
Công thức liên quan
Học trọn bộ AI Textbook
Mở khoá toàn bộ AI Textbook, Quiz Bank, Smart Practice và Mock Exams cùng AI Learning Coach với gói Pro.
Nâng cấp lên Pro