Types of Risk

Types of Risk — Các loại rủi ro

Risk là sự bất định, thường gắn với biến cố bất lợi, kết quả không mong muốn hoặc cơ hội bị bỏ lỡ. Khi quản trị rủi ro, cần hỏi: mục tiêu nào bị ảnh hưởng và doanh nghiệp phải xử lý điều gì?

COSO ERM nhìn rộng hơn: sự kiện có thể ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến chiến lược và mục tiêu. Hai cách diễn đạt khác trọng tâm, không phủ định nhau. Bài này chủ yếu phân loại các khả năng gây tổn thất.

Ví dụ xuyên suốt là Công ty Nội thất Mộc Hải, doanh nghiệp Việt Nam hư cấu sản xuất bàn ghế tại Quảng Ngãi. Công ty muốn mở rộng xuất khẩu nhưng phải giữ chất lượng, giao hàng đúng hẹn và bảo đảm khả năng thanh toán.

Business risk — Rủi ro kinh doanh

Business risk là khả năng doanh nghiệp mất lợi nhuận hoặc thất bại do điểm yếu bên trong và đe dọa bên ngoài. Đây là khái niệm rộng ở cấp độ chiến lược, không phải một lỗi nghiệp vụ riêng lẻ.

Tại Mộc Hải, quản lý thiếu đạo đức hoặc sản xuất kém hiệu quả là nguồn rủi ro nội bộ. Cạnh tranh, dịch bệnh, thiên tai và gánh nặng quy định là nguồn bên ngoài. Cả hai nhóm đều có thể làm doanh nghiệp không đạt mục tiêu.

Không nên hiểu business risk chỉ là biến động nhu cầu thị trường. Operational risk cũng là một bộ phận của rủi ro kinh doanh tổng thể.

Hazard risk — Rủi ro do mối nguy

Hazard là yếu tố có khả năng gây hại; risk xuất hiện khi doanh nghiệp có exposure, tức mức phơi nhiễm với yếu tố đó. Có mối nguy không đồng nghĩa doanh nghiệp chắc chắn chịu rủi ro đáng kể.

Ngập nước là mối nguy đối với gỗ của Mộc Hải. Nếu gỗ nằm trong khu vực nước có thể tràn vào, doanh nghiệp có phơi nhiễm. Nếu tại địa điểm và điều kiện đang xét không tồn tại đường tác động đến tài sản, mối nguy đó không tạo ra rủi ro tương ứng.

Cần phân biệt không phơi nhiễm với xác suất thấp. Đồng thời, chỉ những rủi ro liên quan đến mục tiêu mới có ý nghĩa đối với quyết định quản trị đang xét.

Financial risk — Rủi ro tài chính

Financial risk bao gồm cả vấn đề vốn ở cấp chiến lược và vấn đề thực hiện giao dịch ở cấp tác nghiệp.

• Leverage: đòn bẩy cao làm nghĩa vụ trả nợ trở thành sức ép lớn.
• Liquidity: thiếu nguồn tiền sẵn có có thể khiến doanh nghiệp không thanh toán đúng hạn.
• Credit risk và default risk: đối tác có thể trả chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ.
• Hedging: hoạt động phòng ngừa rủi ro gắn với các giao dịch cần được thực hiện và thanh toán phù hợp.

Mộc Hải vay nhiều để mở rộng nhà máy, trong khi khách xuất khẩu trả chậm. Công ty có thể báo lãi nhưng vẫn thiếu tiền trả nợ. Vì vậy, có lợi nhuận không đồng nghĩa không có financial risk.

Strategic risk — Rủi ro chiến lược

Trong phạm vi bài này, strategic risk nhấn mạnh đe dọa bên ngoài cản trở doanh nghiệp thực hiện chiến lược. Nguồn đe dọa có thể là cạnh tranh, suy giảm kinh tế, thay đổi công nghệ, quy định, chính trị, dịch bệnh hoặc thời tiết cực đoan.

Mộc Hải định tăng xuất khẩu đồ gỗ truyền thống, nhưng vật liệu thay thế mới khiến khách hàng đổi lựa chọn. Vấn đề nằm ở khả năng thực hiện chiến lược trong môi trường thay đổi, không đơn thuần ở hiệu suất nhà máy.

Không phải việc nào do lãnh đạo quyết định cũng là strategic risk. Cần xem câu hỏi nói về đe dọa đối với chiến lược hay sai sót trong vận hành.

Operational risk — Rủi ro hoạt động

Operational risk phát sinh từ thất bại nội bộ trong hoạt động hằng ngày: quy trình thiếu sót, hệ thống thiết kế kém, con người mắc lỗi hoặc nguồn lực được sử dụng không hiệu quả. Nó khác với rủi ro xuất phát từ biến động chung của nền kinh tế hay ngành.

Mộc Hải bỏ lịch bảo dưỡng máy cắt để chạy kịp đơn hàng. Máy lệch chuẩn, sản phẩm lỗi tăng và sản lượng đạt yêu cầu giảm. Đây là operational risk vì nguyên nhân trực tiếp nằm trong quản lý vận hành.

Hậu quả có thể lan từ chi phí sửa hàng sang giao hàng muộn, khách hàng bất mãn, tổn hại danh tiếng và giảm giá trị cho cổ đông. Human error là dấu hiệu quan trọng. Rủi ro này thuộc business risk nhưng được phân biệt với financial risk và systematic risk, tức rủi ro chung của thị trường.

Legal risk — Rủi ro pháp lý

Legal risk là khả năng tổn thất do sản phẩm, dịch vụ hoặc giao dịch có khiếm khuyết; vi phạm hợp đồng; không bảo vệ tài sản như sở hữu trí tuệ; hoặc không thích ứng với thay đổi pháp luật.

Mộc Hải giao sản phẩm sai tiêu chuẩn hợp đồng và bị khách hàng yêu cầu bồi thường. Chi phí luật sư, tranh tụng, khoản bồi thường và thiệt hại danh tiếng là những biểu hiện của legal risk.

Nguồn gốc có thể là thiếu hiểu biết, sơ suất hoặc cố ý bỏ qua nghĩa vụ pháp lý. Đạo đức yếu, kênh báo cáo không rõ và mục tiêu tổ chức thiếu minh bạch cũng có thể làm rủi ro tăng lên.

Compliance risk — Rủi ro tuân thủ

Compliance risk tập trung vào nguy cơ bị cơ quan quản lý áp dụng chế tài, tiền phạt hoặc phán quyết gây thiệt hại do không tuân thủ yêu cầu pháp luật. Lệnh buộc dừng một hoạt động kinh doanh cũng có thể gây thiệt hại kinh tế.

Giả sử Mộc Hải không đáp ứng yêu cầu xử lý chất thải và bị cơ quan có thẩm quyền xử phạt. Trọng tâm câu hỏi là compliance risk.

Legal risk và compliance risk có thể chồng lấn. Tranh chấp hợp đồng với khách hàng thường hướng đến legal risk; chế tài vì không đáp ứng quy định thường hướng đến compliance risk. Không nên phân loại chỉ dựa vào việc tình huống có nhắc đến pháp luật.

Political risk — Rủi ro chính trị

Political risk là khả năng thay đổi chính trị làm thay đổi xác suất đạt mục tiêu, kết quả kỳ vọng hoặc giá trị của một quyết định kinh tế. Tác động có thể bất lợi hoặc thuận lợi, đối với doanh nghiệp, nhà đầu tư và chính phủ.

Giả sử thị trường xuất khẩu của Mộc Hải thay đổi định hướng chính sách và tăng thuế đối với hàng nhập khẩu. Biên lợi nhuận của công ty có thể giảm. Ngược lại, chính sách ưu đãi mới có thể cải thiện triển vọng kinh doanh.

Điểm cần nhớ: political risk không mặc nhiên chỉ mang nghĩa thiệt hại. Khi phân loại, hãy tìm nguồn thay đổi chính trị hoặc chính sách và đối tượng chịu tác động.

Inherent risk và residual risk — Trước và sau phản ứng quản trị

Inherent risk là rủi ro khi chưa xét các hành động trực tiếp, có chủ đích của ban quản lý nhằm thay đổi mức độ nghiêm trọng của nó. Residual risk là phần còn lại sau khi phản ứng quản trị đã được triển khai đầy đủ.

Với Mộc Hải, nguy cơ gỗ hỏng do ngập trước khi xét biện pháp bảo vệ là inherent risk. Công ty nâng vị trí lưu kho và lắp chắn nước. Sau triển khai, trận ngập vượt mức thiết kế vẫn có thể gây hư hại: đó là residual risk.

COSO ERM giúp phân biệt thêm:

• Target residual risk: mức còn lại doanh nghiệp mong muốn chấp nhận sau phản ứng.
• Actual residual risk: mức thực tế còn lại sau hành động quản trị.

Mức thực tế nên không vượt mức mục tiêu. Biện pháp đã thực hiện không tự động chứng minh rủi ro đã chấp nhận được. Cần đánh giá lại; không lấy rủi ro trừ chi phí kiểm soát để tính residual risk.

Bẫy đề thi: phân loại theo trọng tâm

• Máy cắt hỏng vì bỏ bảo dưỡng: operational risk, dù tổn thất được đo bằng tiền.
• Khách hàng kiện vì hàng sai hợp đồng: legal risk; cơ quan quản lý phạt vi phạm quy định: compliance risk.
• Chắn nước mới được phê duyệt chưa đồng nghĩa rủi ro đã giảm như dự kiến. Phải xét trạng thái triển khai thực tế.

Một sự kiện có thể mang nhiều nhãn. Hãy xác định mục tiêu, nguyên nhân trực tiếp, hậu quả được hỏi và thời điểm trước hay sau phản ứng quản trị.